Đồ chơi giác quan cho bé: Khi chơi là cách bé hiểu thế giới

Cách đây mấy năm, tôi vẫn nhớ như in cái khoảnh khắc lần đầu thấy con gái út của mình — lúc đó mới tầm bảy tháng — ngồi bệt giữa sàn, hai tay bốc đầy gạo trong cái hộp nhựa rồi từ từ buông từng hạt xuống, mắt sáng rực lên mỗi khi nghe tiếng “lạch cạch”. Không ai dạy, không ai bảo, nhưng với bé đó là cả một thế giới đang mở ra. Tôi ngồi im nhìn con, và tự nhiên hiểu ra: trẻ con không cần chúng ta dạy chúng chơi — chúng chỉ cần thứ để cảm nhận.

Đó cũng là lúc tôi bắt đầu quan tâm đến những gì người ta gọi là “đồ chơi giác quan” (sensory toys). Nhưng thành thật mà nói, cái tên nghe có vẻ học thuật thế, trong khi thực tế nó giản đơn hơn nhiều: chỉ là bất cứ thứ gì giúp bé dùng tay, mắt, tai, miệng, toàn thân để khám phá thế giới. Một nắm gạo, một mẩu vải sờ mát, một chiếc thìa gõ vào nồi — với trẻ con, tất cả đều là “đồ chơi giác quan” cả.

Tôi viết bài này không phải với tư cách chuyên gia giáo dục, mà như một người mẹ đã lấm lốt qua mấy đứa con, từng mua hụt không ít đồ chơi đắt tiền rồi nhận ra cái bé thích nhất lại là cái hộp carton rỗng. Hy vọng những gì tôi chia sẻ dưới đây giúp anh chị bớt đi cái vòng lặp “mua đồ chơi cho xịn” mà con chẳng thèm chơi.

Lần đầu tôi hiểu “giác quan” nghĩa là gì

Con đầu tôi, tôi từng mua cả một bộ đồ chơi giác quan xịn nhập khẩu, đủ màu, đủ hình, giá bằng nửa tháng lương. Nhưng bé chỉ thích mỗi cái chuông gắn trong đó, còn lại nằm xó. Đến đứa thứ hai, tôi bận hơn, ít tiền hơn, nên tự chế cho bé mấy cái hũ đựng đậu, hạt, vải vụn. Ai dè bé mê tít, ngồi chơi hàng tiếng đồng hồ.

Từ đó tôi mới nhận ra: trẻ con không cần đồ chơi “đẹp”, chúng cần đồ chơi “có cảm giác”. Một hạt đậu khô cứng khác hạt gạo mềm, một miếng vải nhung ấm khác miếng nilon mát lạnh — sự khác biệt ấy chính là bài học đầu đời về thế giới mà không sách vở nào dạy được. Bé học bằng tay trước khi học bằng não.

Tại sao giai đoạn 6 tháng đến 3 tuổi lại đặc biệt thế

Sau khi con cứng cáp hơn chút — tầm nửa năm tuổi trở đi — tôi để ý bé không còn chỉ nhìn ngây ngô nữa mà bắt đầu “vơ” mọi thứ vào miệng. Nhiều mẹ hoảng, tôi cũng thế lúc đầu. Nhưng hóa ra đó là cách bé thông minh nhất để tìm hiểu: miệng có nhiều dây thần kinh hơn tay, nên với bé, “nếm” cũng là một cách “nhìn”.

Giai đoạn này, nếu mình cứ gắt “đừng cho vào miệng, bỏ ra”, bé sẽ mất đi cơ hội khám phá. Thay vì cấm, tôi học cách chuẩn bị sẵn những thứ an toàn để con tha hồ mút, bốc, nặn. Một khay cát nấu chín để nguội, một túi vải đựng hoa quả khô, một phần bột nặn tự làm — con tha hồ “nghiên cứu” mà tôi không lo gì.

Qua 3 tuổi, bé bắt đầu chuyển từ “cảm nhận” sang “tưởng tượng”. Lúc đó đồ chơi giác quan vẫn quan trọng, nhưng bé sẽ dùng nó để sáng tạo: nặn đất thành bánh, đổ cát thành lâu đài. Nên những năm đầu thật sự là nền móng.

Những thứ trong bếp nhà tôi từng là “đồ chơi” của bọn trẻ

Cho đến giờ, tôi vẫn hay cười vì tủ bếp nhà mình hồi các con nhỏ cứ như kho đồ chơi. Vài ví dụ tôi nhớ nhất:

Hũ gạo và đậu — tôi đổ ra một khay nông, đưa cho bé thìa nhựa. Bé múc, đổ, rắc, nghe tiếng hạt lạch cạch. Có hôm tôi trộn thêm vài hạt đậu đỏ cho có màu, bé thích đến mức quên cả ăn bột.

Khay nước và cốc — hai cái cốc nhựa, một ít nước, bé rót đi rót lại. Ban đầu tung tóe khắp sàn, nhưng sau vài lần bé biết tự điều chỉnh, và tôi thấy bé cực kỳ tập trung — kiểu tập trung mà xem iPad bé chưa bao giờ có.

Vải vụn — mấy mẩu vải cắt từ áo cũ: nhung, cotton, ren, lụa. Tôi xếp vào một rổ nhỏ, bé lục lên lúc nào cũng cười khúc khích vì sờ cái nào cũng khác.

Nồi và thìa — đứa út nhà tôi từng coi nồi đồng như cái trống, gõ um sùm cả buổi chiều mà mặt rạng rỡ. Tôi nhận ra bé đang học nhịp điệu, học âm thanh to nhỏ, mà chẳng cần một cái đàn hiệu nào.

Nghe qua thì đơn giản, nhưng mỗi thứ ấy đều đánh vào một giác quan: xúc giác, thính giác, thị giác, vị giác. Và quan trọng nhất — chúng rẻ, an toàn, và luôn sẵn trong nhà.

Điều tôi từng làm sai (và mong anh chị tránh)

Không phải lúc nào tôi cũng khôn ngoan. Hồi con đầu, tôi cứ nghĩ đồ chơi càng nhiều càng tốt, bày đầy ra sàn. Kết quả là bé lướt qua cái nào cũng vài giây rồi bỏ, như kiểu lướt feed Facebook vậy. Sau này tôi mới biết, quá nhiều lựa chọn khiến trẻ mất tập trung. Giờ với cháu nhỏ trong nhà, tôi chỉ để ra 3-4 món một lúc, xoay vòng mỗi tuần. Bé chơi sâu hơn hẳn.

Lỗi nữa là tôi từng ép. “Con chơi cái này đi, hay lắm!” — mà bé đang thích cái kia. Ép con chơi theo ý mình phá hỏng cái hứng thú tự nhiên. Giờ tôi để con dẫn dắt: con thích gạo thì mình ngồi cùng gạo, con chuyển sang nước thì mình theo nước. Mẹ chỉ là người đồng hành, không phải đạo diễn.

Cũng có lúc tôi mải dọn dẹp nên cứ cất đồ chơi ngay khi con vừa chơi xong. Sau này đọc mới hiểu, trẻ cần thời gian “ngấm”. Để đấy vài tiếng, chiều quay lại con vẫn chơi tiếp được. Đừng dọn quá nhanh.

Một chút về an toàn — điều duy nhất tôi không bao giờ xuề xòa

Chia sẻ thoải mái thế thôi, nhưng về an toàn tôi cực kỳ gắt. Đồ chơi giác quan thường là đồ rời, dễ cho vào miệng, nên tôi luôn tự nhủ: chỉ đưa cho bé thứ mình dám để con ngậm.

Gạo, đậu, hạt — tôi chỉ cho chơi khi bé ngồi cùng tôi, không bao giờ bỏ một mình. Sau chơi xong gom kỹ, cất cao. Đất nặn tự làm từ bột mì và muối thì tôi yên tâm hơn đất nặn ngoài hàng, vì biết rõ nguyên liệu. Vải thì giặt sạch, không có cúc hay hạt trang trí dễ rụng. Còn mấy thứ có cạnh sắc, pin, hay nghi ngờ hóa chất — tôi loại thẳng từ trong trứng nước.

Có lần hàng xóm cho mượn một bộ đồ chơi giác quan xịn nhưng sơn trông hơi mờ đục, tôi không dám cho cháu chơi dù trông đẹp. Thà thiếu một món còn hơn rủi ro.

Đến cuối cùng, chơi giác quan dạy chúng ta điều gì

Nhiều năm làm mẹ, tôi nhận ra đồ chơi giác quan không chỉ tốt cho con — nó còn là cơ hội để mình chậm lại. Ngồi xem con bốc gạo, nghe tiếng hạt rơi, thấy con cười vì sờ được miếng vải mát — những khoảnh khắc ấy bình yên hơn mọi thứ mua sắm.

Tôi từng tốn tiền cho đồ chơi đắt để mong con “thông minh hơn”. Giờ hiểu, thông minh không mua được, nó lớn lên từ những phút giây con được tự do cảm nhận, được thử sai, được mẹ ngồi bên cạnh không thúc giục. Một nắm gạo, một khay nước, một mẩu vải — thế thôi, mà đủ cho cả một tuổi thơ khám phá.

Vậy nên nếu anh chị đang băn khoăn nên mua đồ chơi giác quan loại nào, tôi chỉ nói thế này: hãy mở tủ bếp ra trước đã. Rất có thể thứ con cần đang nằm ở đó, chờ mình nhận ra thôi.

Một vài điều anh chị hay hỏi

Đồ chơi giác quan có đắt không?

Hầu như không. Gạo, đậu, vải vụn, nước — toàn thứ có sẵn trong bếp. Tự làm đất nặn từ bột mì muối cũng chỉ vài nghìn đồng. Đắt hay rẻ nằm ở cách mình nhìn, không ở giá tiền.

Bé mới 4 tháng có chơi giác quan được không?

Được, nhưng đơn giản thôi: khăn có kết cấu khác nhau, đồ chơi phát ra tiếng nhẹ, treo trước mắt bé. Bé quan sát và sờ mó là đang học rồi.

Sợ con nuốt phải hạt gạo, có nên cho chơi không?

Nếu bé còn hay cho mọi thứ vào miệng và chưa biết nhả, nên ngồi cạnh giám sát, chơi trên khay nông, dọn ngay sau khi xong. Hoặc thay bằng đồ to hơn như vải cuộn, bóng mềm.

Đồ chơi giác quan khác gì đồ chơi bình thường?

Thực ra không có ranh rõ. ‘Giác quan’ chỉ nhấn mạnh đồ chơi kích thích cảm giác (sờ, nghe, nếm, nhìn). Khối gỗ, bóng, sách vải đều là đồ chơi giác quan cả.

Bao nhiêu đồ chơi giác quan là đủ?

Với tôi, 3-4 món xoay vòng mỗi tuần là quá đủ. Nhiều quá bé không tập trung. Tốt nhất là ít nhưng con chơi sâu.

Bé 3 tuổi vẫn thích bốc gát, có cổ hủ không?

Hoàn toàn bình thường. 3 tuổi vẫn đang phát triển xúc giác. Lúc này bé sẽ bắt đầu sáng tạo với chúng (nặn, xây) chứ không chỉ sờ nữa.

Tự làm đất nặn có an toàn bằng mua không?

Nếu làm từ bột mì, muối, nước, màu thực phẩm thì tôi thấy an toàn hơn đồ ngoài hàng, vì mình biết rõ nguyên liệu. Chỉ nhược điểm là để lâu bị hỏng, nên làm lượng vừa đủ.

Chơi giác quan có giúp bé bớt dính iPad không?

Rất nhiều. Khi bé được chạm, bốc, nghe tiếng thật, bé ít tìm màn hình hơn hẳn. Nhà tôi các cháu tự chơi giác quan hàng tiếng, chẳng thèm iPad.